पदम न्यौपाने

नेपाली ऐतिहासिक उपन्यासको मूल विशेषता विगतका घटना र पात्रहरूको वर्णन गर्नु मात्र होइन, त्यस समयको सामाजिक, सांस्कृतिक, राजनीतिक, आर्थिक तथा धार्मिक परिवेशलाई साहित्यिक कल्पनाका माध्यमबाट जीवन्त बनाउनु पनि हो । यस दृष्टिले रामचन्द्र खनालद्वारा लिखित रानीमहल उपन्यासले प्रेम, इतिहास, संस्कृति, प्रकृति, अध्यात्म र पुरातात्विक खोजलाई एउटै आख्यानमा जोड्ने प्रयास गरेको देखिन्छ । उपन्यासको केन्द्रमा खड्ग शमशेर र तेजकुमारीको सम्बन्ध रहे पनि यसको विषयवस्तु व्यक्तिगत प्रेमकथामा मात्र सीमित छैन । यसले तत्कालीन पाल्पाको ऐतिहासिक अवस्था, सेनवंशीय शासन परम्परा, धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदा, स्थानीय जनजीवन र लुम्बिनीसँग सम्बन्धित पुरातात्विक खोजसम्मको विषयलाई समेटेको छ । त्यसैले यो कृति प्रेमकथाका रूपमा मात्र नभई पाल्पाको इतिहास, भूगोल, संस्कृति र सम्पदाबारे पाठकलाई जिज्ञासु बनाउने ऐतिहासिक आख्यानका रूपमा पनि अध्ययनयोग्य छ ।

उपन्यासमा खड्ग शमशेर र तेजकुमारीको सम्बन्धलाई केवल वैवाहिक सम्बन्धका रूपमा मात्र चित्रण गरिएको छैन् । यसलाई आपसी समझदारी, भावनात्मक निकटता, रुचिको सामञ्जस्य र वैचारिक संवादमा आधारित सम्बन्धका रूपमा समेत प्रस्तुत गरिएको छ । खड्ग शमशेरको यसअघि दुई विवाह भइसकेको अवस्थामा तेस्रो विवाहका लागि परिवारसँग अनुमति माग्नु र पारिवारिक सल्लाहअनुसार तेजकुमारीलाई कान्छी पत्नीका रूपमा भित्र्याउनु तत्कालीन राणा परिवारको वैवाहिक संरचनासँग सम्बन्धित प्रसङ्ग हो । विवाहपश्चात् तेजकुमारी खड्ग शमशेरकी प्रिय तथा मन मिल्ने जीवनसाथीका रूपमा स्थापित भएको उपन्यासले देखाउँछ । खड्ग शमशेरको पाल्पामा सरुवा भएपछि परिवार काठमाडौँबाट पाल्पा आउनु र पाल्पा दरबारमा बसोबास सुरु गर्नु कथाको महत्वपूर्ण मोड हो ।

एकैपटक दुई वटी महिलासँग विवाह भएपनि केही वर्ष पछि खड्ग सम्शेरले तेश्रो विवाह गर्ने परिवारसँग अनुमति मागेपछि पारिवारिक सल्लाह बमोजिम नै कान्छी पत्नीको रुपमा तेज कुमारी भित्राएका थिए । विवाह पश्चात खड्ग सम्शेरको अत्यन्त मनपर्ने,मन मिल्ने र वण्डीगं मिलेको पत्नीको रुपमा उनले परिचय पाएकी थिइन् । अर्घाखाँचीको ठाडाबाट खड्ग सम्शेरको  पाल्पा मुकामसरुवा भएपछि उनको परिवार काठमाडौंबाट  पाल्पा आयो । पाल्पा दरवारमा (हालको संग्रहालय) बस्न थालेपछि दरवारको सरसफाइ देखी सोन्दर्यकरण गर्न तेज कुमारीले मेहनत गरेको देखेपछि खड्गलाई उनको आचरण, व्यवहार, संस्कारका साथै पाल्पाको इतिहास र वर्तमान अवस्थाको बारेमा राख्ने निरन्तरका जिज्ञासाबाट खड्गलाई झनै आकर्षित गरेको थियो । खड्ग सम्शेरलाई धिर सम्शेरको विशेष रुची र रणनीति स्वरुप अग्रेजीयुक्त पढाइका लागि वातावरण बनाएका थिए । त्यसैले उनी परिवारका अन्य सदस्य भन्दा प्रतिभाशाली थिए । उनलाई पाल्पाको इतिहास, संस्कृति र आर्थिक सामाजिक अवस्थाको बारेमा बढी जिज्ञासु बनाउन तेज कुमारीको भूमिका रहेको थियो । यस अर्थमा तेजकुमारीको भूमिका खड्ग शमशेरको व्यक्तिगत जीवनमा मात्र होइन, उनको बौद्धिक यात्रामा समेत अर्थपूर्ण देखिन्छ ।

तेजकुमारीको चरित्र निर्माणमा प्रकृतिप्रेम एउटा महत्वपूर्ण आधार बनेको छ । उनलाई चराचुरुङ्गीसँग रमाउन, प्राकृतिक सौन्दर्यको अनुभव गर्न र स्थानीय जनजीवन बुझ्न विशेष रुचि रहेको उपन्यासमा प्रस्तुत गरिएको छ । तेज कुमारीलाई प्रकृति प्रति औधी मोह थियो । चराचुरुगींसंग रमाउन मन पथ्र्यो । दरवारको नजिकै यस्तो स्थानमा जान चाहान्थिन् जहाँ प्रकृति र सामाजिक संस्कृतिको अनुभूति गर्न पाइयोस् । पहिलो भ्रमणका रुपमा माडी फाँट जाने निधो भयो र एउटा समूह त्यता हिड्यो । हिड्ने वेलामा कसैले भनेथ्यो, माडीपुग्नु अगाडिको डाँडा(सम्भवत सुन्दरगाँउको ठाटी)मा रामेश्वर पण्डितको वसोवास रहेको र उनलाई सो क्षेत्रका बारेमा पूर्ण जानकारी छ । प्रभासको मणिमुकुन्देश्वर महादेव र बंशगोपालको दर्शन गरी त्यता लागिन । बाटोमा पण्डित रामेश्वर आए र माडी क्षेत्रका बारेमा पूर्वजानकारी गराए । उनै रामेश्वर पण्डितले प्रकृति,संस्कृति, जनजिवन, चराचुरुगीं एवं माण्डव्य ऋषिको वारेमा जानकारी गराए । उनले माण्डव्य ऋषि सम्वन्धित कथामा प्रेम, समर्पण,भावना र प्रम प्रति सेव्या ब्राह्मणीको समर्पण सुनाएर तेजकुमारीमा प्रेमील भावना, प्रकृति प्रेम र चराचुरुगीं प्रतिको मोह झन् गाढा बनेको थियो  भन्ने कुरा उपन्यासमा उल्लेख छ । तेजुकुमारी तत्पश्चात चराचुरुगीं संकलनमा रुचि राख्न थालिन भनि खड्ग सम्शेरप्रति झनै मायालु बन्दै गइन्, हरपल प्रेमील भावमा प्रस्तुत हुन थालिन् ।  पश्चिम पाल्पाको भ्रमणका अवसरमा नाथ योगी र ज्ञान विरसंगको सम्पर्क र उनिहरुद्धारा पाल्पाका बारेमा गराएको जानकारीले खड्ग सम्शेर र तेज कुमारीलाई पाल्पाको इतिहास, पाल्पाका सम्पदा, सेनहरुको राज्य सञ्चालन विधि र विस्तारित राज्यको क्षेत्र, अर्थ व्यवस्था, सामाजिक अवस्था, जनताको जिवन स्तर र पाल्पाको सवल पक्षका वारेका गहिरो जानकारी भयो । यसले खड्गलाई झनै आन्तरिक रुपबाटै मजवुत बनायो ।  नाथ योगीले पाल्पामा धेरै महत्वपूर्ण दस्तावेजहरु भएको र सो खोजवीन गर्ने ,संकलन गर्न जरुरी भएको बताएका थिए । धेरै एतिहासिक प्रमाणहरु जो कोहीले पनि आफूखुशी प्रयोग गर्न सक्ने हुनाले संकलन गरी सुरक्षित राख्ने, जगेर्ना गर्ने र अभिलेख राख्दा अनुसन्धानका लागि उपयोगी हुने र राज्यलाई फाइदा हुने बताएका थिए । उनले बजारको संरचना र पाल्पाका सम्पदाहरुको बारेमा जानकारी गराएका थिए । ज्ञानविरले अरनिको पाल्पाका नागरिक भएको तर्क र दावी गर्दै योगी नरहरी नाथको लेखमा समेत उल्लेख गरिएको बताउँदा खड्ग सम्शेरलाई अझ बढी अनुसन्धान प्रति रुचि बढ्यो र आकिर्षित गर्‍यो । त्यसैगरी बुटवलको जितगढीमा भएको नेपाल अंग्रेज युद्धमा जित हासिल गर्ने क्षमता राख्ने कारणका सन्दर्भमा खड्ग सम्शेरले थप जिज्ञासु बनायो । छोटो समयमै युवा उजीर सिंहले भ्रमण गरेका क्षेत्र, सरकारलाई पठाएका जानकारी र आफै गोरखपुर सम्म पुगेर अंग्रेजहरुको युद्धको तयारी बारे जानकारी लिएको जस्ता क्षमताबाट खड्ग सम्शेर प्रभावित बनेका थिए । यसका बारे थप छलफलका लागि श्रीनगर स्थित शितलकुटीमा(नौ कोठे बंगला) विभिन्न जानकारहरुसँग लामो छलफल गरेका थिए ।  सेन राजाहरुको इष्टदेव बंशगोपालको महत्व र महादेव मन्दिर अनि भैरवको महत्व बारे धेरै जिज्ञासा राखेका थिए । यस्ता धार्मिक पक्षहरुका सन्दर्भमा तेजकुमारीको पनि निकै रुचि बढ्दै गएको थियो । सेनराजा देखी सबैले मान्दै आएको बराङ्गदी घाटमा लाग्ने हरिसयनी एकादशी मेला, त्यहाँ रहेको उत्तरवाहिनी नदी, शालिग्रामको उपलव्धता, कालीगण्डकीको दर्शन र चराचुरुगींहरुको उपलव्धताबाट प्राप्त हुने मनशान्तिको चर्चाले तेजकुमारीलाई त्यहाँ पुग्ने अभिलाषा जाग्यो । तेजकुमारीको त्यहाँ जाने प्रस्तावलाई स्विकार गर्दै खड्ग सम्शेरले आफ्नो मन उमगिंत भएको सुनाए । उनीहरु बराङदी हुदै त्यहाँ पुगे । घाटमा पुगेपछि तेजकुमारी र खड्ग सम्शेर ठूलो ढुंगामा बसेर काली गण्डकी हेर्दै थिए । माझी मुखियाको प्रकृति, चराचुरुगिंको वर्णन, वरपरको वस्ती र जनताको अवस्थावारे धेरै कुरा सुने । यसै क्रममा तेजकुमारीको मनमा अनौठौ सोंच आयो र खड्ग सम्शेर समक्ष प्रस्ताव राख्ने अनुमति मागिन ।

तेजकुमारीबाट अचानक आएको यस्तो प्रस्तावलाइ स्विकार गर्दै भने, हस् । तेजकुमारीले भनिन् — म मरेपछि यही ढुंगा माथी एक भव्य दरबार बनाएर यहीबाट हजुरले राज गर्नु म सधै सपनामा आएर  प्रेमको भेट दिनेछु । खड्गको अनायस जवाफ आयो हस् । यहाँ सुन्दर अपुर्व दरवार बनाउला,यो देखेर सबै कल्पियून र हेरुन् , उनले कवुल गरे । तेज कुमारीको अर्को प्रस्ताव आयो— यो घाटलाई अब रानीघाट भन्ने र दरवार बने पछि रानीमहल नामाकरण गर्ने साथै माथीको जंगललाई रानी वन भन्ने । यो बनलाई आजै देखी रानी वन भनौं । पुन तेजकुमारीले अर्को प्रस्ताव राखिन र भनिन्—यो स्थानमा हरेक वर्ष मायाँ मेला लगाऔं । कारण बताउदै उनले भनिन्— यो स्थानमा आउँदा कुनै जोडीको प्रेम बस्योस्, विवाह हुन नसके अर्को जन्ममा उहीसँग विवाह होस् र यसबाट प्रेमको सञ्चार जुनीजुनीलाइ गराओस् । यो गहिरो प्रेम भएको जोडीले कहिले पनि मुटुचुडाएर, मन कुडाएर अलग्गै बस्न नपरोस् । अन्तरआत्माको दिव्य मिलन र आवाज मनको कुनाकाप्चामा लुकेर बसोस् । उनीहरुले सोचुन्—अघिल्लो जन्ममा जोडी, यस जन्ममा प्रेम र मिलन भएन भने पनि अर्को जुनीमा मिलन वा विवाह होस् र मायाँको डोरी नचुडोस् कहिले । उनीहरु यहाँ आएर खुलुन, अन्तरआत्माको भाव यहाँ देखियोस्, । यो सुनेपछि खड्गलाई लाग्यो तेजकुमारीको मायाँ आफूमामात्र केन्द्रित नभएर मानविय प्रेमको चिन्ता रहेछ भनेर अत्यन्त प्रभावित भए ।

तेजुमारीले सो अवसरमा मायाँ मेलाको परिभाषा, स्वरुप र प्रभाव बारे चित्रण गरेकी मात्र होइनन् रानीवनका चराले पनि सो स्थानका बारेमा गाउने बताइन् । तेजकुमारीको यो वाणी बडो अचम्मको थियो ।  खड्ग सम्शेरको मनमा अनायस लाग्यो— यो स्थान त माँया पलाउने, बढाउने र हुर्काउने सर्वकालिन प्रेम मिलनको दोभान रहेछ । तेजकुमारीको आकस्मिक निधनपछि उनको पार्थिव शरीरलाई रानीघाट लगेर उत्तरवाहिनी कालीगण्डकीमा अन्त्येष्टि गरिएको प्रसङ्गले कथालाई अत्यन्त मार्मिक बनाएको छ ।  

तेजकुमारीले जीवनकालमै व्यक्त गरेको इच्छाअनुसार खड्ग शमशेरले त्यस स्थानमा भव्य दरबार निर्माण गरेको उपन्यासमा वर्णन छ । यसरी रानीमहलको निर्माणलाई पत्नीप्रतिको प्रेम, वाचा, स्मृति र समर्पणको मूर्त अभिव्यक्तिका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ । रानीमहलको महत्व यसको स्थापत्य संरचनामा मात्र सीमित छैन । यो एउटा व्यक्तिको निजी शोकलाई सार्वजनिक सांस्कृतिक सम्पदामा रूपान्तरण गरिएको प्रतीकका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ । आज रानीमहल पाल्पाको पहिचान, ऐतिहासिक गौरव र पर्यटनको महत्वपूर्ण केन्द्र बनेको छ । यहाँ पुग्ने पर्यटकहरूले दरबारको सौन्दर्यसँगै यसको प्रेमसम्बन्धी आख्यानलाई पनि अनुभूत गर्छन् । विशेषतः युवा पुस्ताका लागि रानीमहल प्रेम, आकर्षण र आत्मीयताको प्रतीकका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ । कतिपय जोडीहरूले त्यहाँ पुग्दा आफ्नो सम्बन्धमा नयाँ आत्मीयता र प्रगाढता अनुभूत गरेको बताउने गरेका छन् । यस्ता अनुभूतिहरूलाई वैज्ञानिक तथ्यका रूपमा नभई सांस्कृतिक स्मृति र प्रेमसम्बन्धी आख्यानले सिर्जना गरेको भावनात्मक प्रभावका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ । यस अर्थमा रानीमहल भौतिक सम्पदा मात्र नभई सामूहिक भावनाको सांस्कृतिक केन्द्र पनि बनेको छ । उपन्यासको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष खड्ग शमशेरको अध्ययन, अनुसन्धान र पुरातात्विक खोजप्रतिको रुचि पनि हो । पाल्पामा रहँदा उनले कालीगण्डकी करिडोर हुँदै मुक्तिनाथ र लोमान्थाङसम्मको भ्रमण गरेको प्रसङ्गले उनको भौगोलिक, धार्मिक तथा सांस्कृतिक अध्ययनको दायरा फराकिलो रहेको देखाउँछ । विभिन्न धार्मिक स्थलको दर्शनसँगै शालिग्राम शिलाको महत्वबारे अध्ययन गरेको कथ्यले उनको जिज्ञासु स्वभावलाई थप पुष्टि गर्छ । यसै सन्दर्भमा वीर शमशेरबाट लुम्बिनीको अध्ययनका लागि आउने जर्मन अन्वेषक टोलीलाई सहयोग गर्न निर्देशन प्राप्त भएको प्रसङ्ग उपन्यासमा उल्लेख छ । खड्ग शमशेरले उक्त निर्देशनलाई औपचारिक सहयोगमा मात्र सीमित नगरी स्थानीय मानिसहरूको सहयोग लिएर आफैँ उत्खनन तथा खोजीकार्य गरेको र त्यसपछि मात्र अन्वेषक टोलीलाई सम्बन्धित स्थान देखाएको विवरणले उनको अनुसन्धानप्रतिको सक्रियता उजागर गर्छ । लुम्बिनीको अशोक स्तम्भको पुनःपहिचान र उत्खननसँग खड्ग शमशेरको नाम जोडिनु नेपालको पुरातात्विक इतिहासको महत्वपूर्ण प्रसङ्ग हो । यसले उनलाई दरबारिया जीवनमा सीमित पात्रका रूपमा नभई ऐतिहासिक खोज तथा सम्पदा पहिचानसँग सम्बन्धित व्यक्तित्वका रूपमा पनि प्रस्तुत गर्छ । यसैगरी लुम्बिनी जाने क्रममा सत्यवतीको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व बुझेर दर्शन गर्न गएको प्रसङ्गले पाल्पाका स्थानीय सम्पदाप्रतिको उनको रुचिलाई पनि स्पष्ट पार्छ ।

रानीमहल उपन्यासको एउटा विशेषता ऐतिहासिक पात्र र घटनालाई भावनात्मक तथा कल्पनात्मक आख्यानसँग जोड्नु हो । उपन्यासमा ऐतिहासिक व्यक्तित्व, स्थानीय किंवदन्ती, धार्मिक आख्यान, मौखिक परम्परा र साहित्यिक कल्पनाको सम्मिश्रण पाइन्छ । यसले पाठकलाई इतिहासक घटनाहरूलाई केवल मिति र तथ्यका रूपमा नभई मानवीय अनुभूति र सम्बन्धका माध्यमबाट बुझ्ने अवसर प्रदान गर्छ । विशेषतः तेजकुमारीको प्रेमभाव, प्रकृतिप्रतिको अनुराग, चराचुरुङ्गीसँगको आत्मीयता र माण्डव्य ऋषिसम्बन्धी कथासँग जोडिएका भावनात्मक प्रसङ्गहरूले उपन्यासमा रोमान्टिक तथा आध्यात्मिक वातावरण निर्माण गरेका छन् ।

यो समीक्षा पुस्तकको प्रशंसामा मात्र सीमित नराखी आलोचनात्मक सन्तुलन कायम गरेर तयार गरिएको छ ।  अरनिकोको पाल्पासँगको सम्बन्ध, लुम्बिनीको अशोक स्तम्भको खोज तथा अन्य ऐतिहासिक दाबीलाई उपन्यासको कथ्य र प्रमाणित इतिहासका रूपमा छुट्याउनु आवश्यक छ । तेजकुमारीलाई केवल प्रेममयी पत्नीका रूपमा नभई इतिहास, प्रकृति र समाजप्रति जिज्ञासा राख्ने स्वतन्त्र सोच भएकी महिलाका रूपमा विश्लेषण गर्नु समीक्षाको विशेष उपलब्धि हो। रानीमहल निजी प्रेमको स्मृतिबाट सार्वजनिक सम्पदाको निर्माण भएको अवधारणालाई समीक्षाको केन्द्रीय निष्कर्ष बनाइएको छ । यसरी लेख्दा तपाईंको समीक्षा एउटा उपन्यासको कथासार मात्र नभई साहित्यिक आलोचना, ऐतिहासिक विश्लेषण र पाल्पाको सांस्कृतिक सम्पदाको महत्व उजागर गर्ने स्वतन्त्र समीक्षात्मक लेख बन्न सक्छ ।