ज्योतिष मुकुन्द पोखरेल

वैदिक ज्ञान परम्परामा ज्योतिषशास्त्रको स्थान अत्यन्त प्राचीन, विशिष्ट र महत्वपूर्ण रहेको छ । वेदका छ वटा अङ्गहरु शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्द र ज्योतिष हुन् । जस मध्ये ज्योतिषलाई प्रमुख वेदाङ्गका रूपमा स्वीकार गरिएको छ । वैदिक यज्ञ, संस्कार तथा धार्मिक कर्महरू उचित समयमा सम्पन्न गर्नुपर्ने भएकाले समयको निर्धारण ज्योतिषको प्रारम्भिक प्रमुख प्रयोजन बनेको देखिन्छ । मानवले आकाशमा सूर्य, चन्द्रमा तथा अन्य ज्योतिर्मय पिण्डहरूको गति र अवस्थाको निरीक्षण गर्न थालेदेखि नै दिन, रात, पक्ष, मास, ऋतु तथा वर्षको ज्ञान विकसित हुँदै गयो ।

यसै क्रममा तिथि, नक्षत्र, अयन र संवत्सरजस्ता कालसम्बन्धी अवधारणाहरू विकसित भए र पछि ग्रहगणित, पञ्चाङ्ग, मुहूर्त, जातक, दशा, गोचर, योग, प्रश्न तथा संहिताजस्ता ज्योतिषका विविध शाखाहरूको विकास भयो । यस दृष्टिले ज्योतिषलाई केवल भविष्य बताउने शास्त्रका रूपमा बुझ्नु यसको व्यापक ऐतिहासिक, गणितीय तथा दार्शनिक स्वरूपलाई सीमित गर्नु हो । मीमांसा शब्दले कुनै विषयको गहन अनुसन्धान, तर्कपूर्ण परीक्षण, विवेचन तथा त्यसको यथार्थ स्वरूपको खोजीलाई जनाउँछ । त्यसैले ज्योतिषशास्त्रको मीमांसा भन्नाले यसको उत्पत्ति, स्वरूप, सिद्धान्त, प्रमाण, प्रयोजन, अध्ययनपद्धति, दार्शनिक आधार, कर्मसँगको सम्बन्ध, फलादेशको स्वरूप तथा सीमाको समग्र विवेचन गर्नु हो । ‘ज्योतिष’ शब्द ‘ज्योतिः’बाट निष्पन्न भएको मानिन्छ । जसको अर्थ प्रकाश हो । जसरी प्रकाशले अन्धकारमा वस्तुको स्वरूप देखाउँछ, त्यसरी ज्योतिषले काल र ग्रहगतिका आधारमा जीवन तथा प्रकृतिसँग सम्बन्धित विभिन्न पक्षलाई बुझ्ने परम्परागत दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्दछ । यसको मूल आधार कालज्ञान र खगोलीय गणनामा रहे पनि समयक्रमसँगै फलित ज्योतिषको विकास भएर मानवजीवनका विविध पक्षसँग यसको सम्बन्ध स्थापित भएको पाइन्छ । ज्योतिषको प्रारम्भिक प्रयोजन वैदिक कर्मका लागि उचित समय निर्धारण गर्नु थियो । कुन तिथिमा, कुन नक्षत्रमा र कुन समयमा यज्ञ वा संस्कार गर्नुपर्छ भन्ने निर्धारणका लागि ज्योतिषीय ज्ञान आवश्यक मानिन्थ्यो । यसरी हेर्दा ज्योतिषको मूल प्रश्न ‘कुन कर्मका लागि कुन समय उचित हुन्छ ?’ भन्ने थियो । कालको सूक्ष्म अध्ययन र ग्रहहरूको गति गणना गर्ने पद्धतिको विकाससँगै ज्योतिषको क्षेत्र विस्तार हुँदै गयो । परम्परागत रूपमा ज्योतिषलाई सिद्धान्त, होरा र संहिता गरी तीन प्रमुख स्कन्धमा विभाजन गरिएको पाइन्छ । सिद्धान्तमा ग्रहहरूको गति, सूर्य–चन्द्रमाको स्थिति, ग्रहण, उदय–अस्त, तिथि, नक्षत्र, राशि तथा कालगणनाजस्ता गणितीय र खगोलीय विषयको अध्ययन हुन्छ । होरामा जन्मकालिन ग्रहस्थितिका आधारमा जातकको जीवन सम्बन्धी फल विचार गरिन्छ भने संहितामा वर्षा, कृषि, प्राकृतिक घटना, ग्रहण, शकुन, वास्तु, ऋतु, राज्य तथा सामाजिक घटना जस्ता व्यापक विषयको अध्ययन गरिन्छ ।

यसबाट ज्योतिषको क्षेत्र व्यक्तिगत जन्मकुण्डलीभन्दा धेरै व्यापक रहेको स्पष्ट हुन्छ । ज्योतिषशास्त्रको मीमांसामा प्रमाणको प्रश्न पनि महत्वपूर्ण हुन्छ । कुनै ज्ञानलाई स्वीकार गर्दा त्यसको आधार के हो भन्ने प्रश्न स्वाभाविक रूपमा उठ्छ । वैदिक तथा दार्शनिक परम्परामा प्रत्यक्ष, अनुमान र शब्दजस्ता प्रमाणहरू स्वीकार गरिएका छन् । ज्योतिषमा पनि विषयअनुसार विभिन्न आधारको प्रयोग हुन्छ । ग्रहहरूको वास्तविक स्थिति, सूर्य र चन्द्रमाको गति, ग्रहण तथा कालगणना जस्ता विषय प्रत्यक्ष निरीक्षण, गणितीय गणना तथा खगोलीय नियमका आधारमा अध्ययन गर्न सकिन्छ । तर जन्मकुण्डलीका आधारमा व्यक्तिको स्वभाव, प्रवृत्ति वा भविष्य सम्बन्धी फलादेश भने परम्परागत ज्योतिषीय सिद्धान्त, शास्त्रीय सूत्र र अनुभवपरम्परामा आधारित हुन्छ । त्यसैले ज्योतिषका गणितीय, खगोलीय र फलित पक्षलाई एउटै मापदण्डबाट मूल्याड्ढन गर्नु उचित हुँदैन । प्रत्येक पक्षको प्रकृति र प्रमाणको आधारलाई अलग–अलग बुझ्नु आवश्यक हुन्छ । फलित ज्योतिषमा ग्रहहरूलाई केवल आकाशमा रहेका भौतिक पिण्डका रूपमा मात्र नहेरी जीवनका विभिन्न तत्वका सूचक तथा प्रतिकका रूपमा व्याख्या गरिएको छ । सूर्यलाई आत्मबल, तेज, पिता, सत्ता र प्रतिष्ठासँग, चन्द्रमालाई मन, भावना, माता तथा मानसिक अवस्थासँग, मङ्गललाई शक्ति, साहस, पराक्रम तथा भूमिसँग र बुधलाई बुद्धि, वाणी, तर्क तथा गणनासँग सम्बन्धित मानिन्छ । गुरुलाई ज्ञान, धर्म, गुरु तथा सन्तानको कारक, शुक्रलाई सौन्दर्य, प्रेम, कला तथा भोगको कारक र शनिलाई श्रम, अनुशासन, विलम्ब तथा कर्मसँग सम्बन्धित मानिन्छ । राहु–केतुलाई छाया, असामान्यता, आसक्ति तथा वैराग्यका सूचकका रूपमा व्याख्या गरिन्छ । यी व्याख्याहरूलाई ज्योतिषीय परम्पराभित्र विकसित प्रतिकात्मक र शास्त्रीय अवधारणाका रूपमा बुझ्नुपर्छ । फलितज्योतिषमा ग्रहको स्थिति मात्र पर्याप्त हुँदैन । ग्रह कुन राशिमा र कुन भावमा स्थित छ भन्ने कुरा पनि महत्वपूर्ण हुन्छ ।

सामान्यतः राशिले ग्रहको अभिव्यक्तिको प्रकृति र भावले जीवनको कुन क्षेत्रमा त्यसको प्रभाव देखिन्छ भन्ने संकेत गर्दछ । प्रथम भावलाई शरीर र व्यक्तित्व, द्वितीयलाई धन, वाणी तथा कुटुम्ब, तृतीयलाई पराक्रम तथा भाइबहिनी, चतुर्थलाई माता, सुख तथा भूमि, पञ्चमलाई बुद्धि, विद्या तथा सन्तान, षष्ठलाई रोग, ऋण तथा शत्रु, सप्तमलाई विवाह, दाम्पत्य तथा साझेदारी, अष्टमलाई आयु, रहस्य तथा परिवर्तन, नवमलाई धर्म, भाग्य तथा गुरु, दशमलाई कर्म, व्यवसाय तथा प्रतिष्ठा, एकादशलाई लाभ तथा इच्छा र द्वादशलाई व्यय, मोक्ष तथा विदेशसम्बन्धसँग सम्बन्धित मानिन्छ । त्यसैले एउटै ग्रह वा एउटै योगका आधारमा सम्पूर्ण जीवनको निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन । लग्न, ग्रह, राशि, भाव, भावेश, दृष्टि, युति, योग तथा अन्य सम्बन्धित पक्षको समग्र अध्ययन आवश्यक हुन्छ । वैदिक ज्योतिषमा नक्षत्रहरूको पनि विशेष महत्व रहेको छ । जन्मसमयमा चन्द्रमा रहेको नक्षत्रलाई मनोभाव, प्रवृत्ति तथा दशापद्धतिसँग सम्बन्धित महत्वपूर्ण आधार मानिन्छ ।  सप्तविंशति नक्षत्रको परम्परा वैदिक ज्योतिषको विशिष्ट पक्ष हो । नक्षत्रका आधारमा जन्मनक्षत्र, दशा, मुहूर्त तथा विभिन्न फलादेश पद्धतिहरू विकसित भएका छन् । यसैले ज्योतिषमा केवल राशिको अध्ययन पर्याप्त हुँदैन; ग्रह, राशि, नक्षत्र र भावको समन्वित अध्ययन आवश्यक हुन्छ । फलितज्योतिषमा दशापद्धतिको पनि विशेष स्थान छ । विशेषतः विंशोत्तरी दशा व्यापक रूपमा प्रयोग गरिन्छ । दशापद्धतिको उद्देश्य जीवनका विभिन्न कालखण्डमा विभिन्न ग्रहसँग सम्बन्धित फल प्रकट हुने समयको निर्धारण गर्नु हो । जन्मकुण्डलीमा ग्रहको अवस्था र सामथ्र्य एउटा पक्ष हो भने त्यस ग्रहसँग सम्बन्धित फल कहिले प्रकट हुन्छ भन्ने अर्को पक्ष हो । यसैगरी गोचरले वर्तमान समयमा ग्रहहरूको गतिशील अवस्थालाई जनाउँछ । जन्मकुण्डलीलाई स्थिर आधार र गोचरलाई गतिशील आधारका रूपमा लिएर फलविचार गरिन्छ । यसरी दशा र गोचरको अध्ययनले ज्योतिषीय फलविचारलाई कालसँग जोड्दछ । ज्योतिषको दार्शनिक पक्षमा कर्मसिद्धान्तको विशेष महत्व छ । वैदिक दर्शनले मानवजीवनका विभिन्न परिणाममा कर्मको महत्व स्वीकार गरेको छ । ज्योतिषीय परम्परामा जन्मकुण्डलीलाई कर्मफलको सम्भावित अभिव्यक्तिको सूचकका रूपमा व्याख्या गरिएको पाइन्छ । यस दृष्टिले ग्रहहरू कर्मफलका स्रष्टा हुन् भन्नुभन्दा कर्मफल प्रकट हुने समय वा सम्भावित परिस्थितिका संकेतक हुन् भनेर बुझ्नु बढी सूक्ष्म हुन्छ । यदि ग्रहहरूले नै मानिसको सम्पूर्ण जीवन निर्धारण गर्छन् भन्ने मानियो भने मानवको स्वतन्त्र प्रयास, विवेक र पुरुषार्थको स्थान कमजोर हुन्छ । तर वैदिक चिन्तनमा पुरुषार्थलाई पनि महत्व दिइएको छ । मानिसले ज्ञान, परिश्रम, अनुशासन, विवेक र उचित निर्णयद्वारा आफ्नो जीवनमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्न सक्छ । त्यसैले ज्योतिषको उचित प्रयोग अन्धभाग्यवाद होइन, विवेकपूर्ण आत्मचिन्तन र मार्गदर्शन हुनुपर्छ । मुहूर्तशास्त्र पनि ज्योतिषको महत्वपूर्ण पक्ष हो । विवाह, गृहप्रवेश, यज्ञ, संस्कार, यात्रा तथा व्यापारारम्भजस्ता कार्यका लागि उचित समय निर्धारण गर्ने परम्परा यसमा पाइन्छ । यसको मूल भावना उचित कर्मसँग उचित समयको समन्वय गर्नु हो । त्यसैगरी जन्मसमय थाहा नभएको अवस्थामा प्रश्न सोधिएको समयलाई आधार बनाएर प्रश्नकुण्डली निर्माण गर्ने परम्परा प्रश्नज्योतिषमा रहेको छ । संहिताशास्त्रले भने ज्योतिषको क्षेत्र अझ व्यापक बनाउँछ । वर्षा, कृषि, प्राकृतिक परिवर्तन, ग्रहण, धूमकेतु, वास्तु, शकुन, ऋतु तथा राज्यसम्बन्धी विषयहरू यसको अध्ययनक्षेत्रमा पर्दछन् । आधुनिक समयमा ज्योतिष र खगोलशास्त्र अलग–अलग अध्ययनक्षेत्रका रूपमा विकसित भएका छन् । खगोलशास्त्रले ग्रह तथा अन्य खगोलीय पिण्डहरूको भौतिक स्वरूप, गति, दूरी र संरचनालाई वैज्ञानिक पद्धतिबाट अध्ययन गर्दछ । फलितज्योतिषले भने ग्रहस्थितिलाई मानवजीवनसँग जोडेर परम्परागत सिद्धान्तअनुसार व्याख्या गर्दछ । त्यसैले ग्रहहरूको वैज्ञानिक स्थिति प्रमाणित हुँदैमा फलितज्योतिषका सबै दाबी स्वतः प्रमाणित हुन्छन् भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन । फलितसम्बन्धी दाबीलाई छुट्टै परीक्षण र अनुसन्धानको आवश्यकता हुन्छ । यस दृष्टिले ज्योतिषको अध्ययन गर्दा श्रद्धा र संशय दुवैभन्दा माथि उठेर शास्त्रीय अध्ययन, तर्क, अनुसन्धान तथा आलोचनात्मक विवेक अपनाउनु आवश्यक हुन्छ । ज्योतिषीय फलादेशमा पनि विशेष सावधानी आवश्यक हुन्छ ।

एउटै ग्रह, योग वा भावका आधारमा सम्पूर्ण जीवनको निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन । लग्न, लग्नेश, ग्रहबल, भाव, भावेश, राशि, नक्षत्र, दृष्टि, युति, योग, दशा, अन्तर्दशा, गोचर, देश, काल तथा पात्रको समग्र विचार आवश्यक हुन्छ । ज्योतिषीले सम्भावनालाई निश्चित भविष्यका रूपमा प्रस्तुत गर्नु हुँदैन, अनावश्यक भय उत्पन्न गर्नु हुँदैन र मानिसको अज्ञानता वा कमजोरीको अनुचित लाभ लिनु हुँदैन । शास्त्रीय ज्ञानसँगै नैतिकता, संयम र विवेक पनि ज्योतिषीका आवश्यक गुण हुन् । अन्तत ज्योतिषशास्त्रको मीमांसा केवल ग्रहहरूको फलवर्णन होइन । यसको उत्पत्ति, वेदाङ्गका रूपमा रहेको स्थान, कालतत्त्व, ग्रह, राशि, नक्षत्र, भाव, दशा, गोचर, कर्मसिद्धान्त, दैव–पुरुषार्थको सम्बन्ध, मुहूर्त, प्रश्न, संहिता, प्रमाण तथा आधुनिक आलोचनात्मक दृष्टिकोणको समग्र अध्ययन नै ज्योतिषशास्त्रको मीमांसा हो । ज्योतिषलाई बुझ्न केवल श्रद्धा पर्याप्त छैन र केवल संशय पनि पर्याप्त छैन । शास्त्रज्ञान, गणित, तर्क, ऐतिहासिक दृष्टि, अनुभव, अनुसन्धान तथा आलोचनात्मक विवेकको समन्वय आवश्यक हुन्छ । यस अर्थमा ज्योतिषलाई केवल भविष्य बताउने माध्यमका रूपमा सीमित नगरी काल, कर्म र पुरुषार्थलाई बुझ्ने वैदिक परम्परागत ज्ञानदृष्टिका रूपमा अध्ययन गर्न सकिन्छ । यसको उद्देश्य मानिसलाई भाग्यवादमा बाँध्नु नभई समय, परिस्थिति र आफ्ना कर्मप्रति सचेत बनाउनु हुनुपर्छ । भविष्यलाई अपरिवर्तनीय रूपमा निर्धारण गर्नेभन्दा सम्भावित संकेतका रूपमा बुझ्दै विवेकपूर्ण निर्णय र पुरुषार्थलाई प्राथमिकता दिनु नै ज्योतिषको दार्शनिक प्रयोगको सार हो ।  त्यसैले ज्योतिषशास्त्रको वास्तविक मीमांसा अन्धविश्वास वा अन्धअस्वीकारमा होइन, शास्त्रीय अध्ययन, तर्क, अनुसन्धान, विवेक र पुरुषार्थको समन्वयमा निहित हुन्छ । ज्योतिष केवल भविष्यकथन होइन; यो काल, कर्म र पुरुषार्थको विवेकपूर्ण अध्ययन हो ।