विचार

‘प्रेमको प्रतिक’ रानीमहल दरबारको उपयोग

Shittalpati Reporter

गोपालप्रसाद बस्याल
तानसेन नगरपालिका वडा नं. १३ मा रहेको रानीमहलमा होटल सञ्चालन गर्ने नेपाल पर्यटन बोर्डको प्रस्ताव प्रति आममानिसहरूले अस्वीकृती जनाउँदै प्रतिक्रिया दिइरहेका छन् । रित्तामहलको संरक्षण गरिरहनु पर्ने खासै औचित्यता नदेखेर नै होला पर्यटन बोर्डले विकल्पका रूपमा प्रस्ताव अगाडि सारेको छ । यस सम्बन्धमा विभिन्न प्रतिक्रिया आउनु स्वाभाविक पनि हो । यद्यपि सामाजिक सञ्जालमा देखिने कतिपय अतिरञ्जनापूर्ण प्रतिक्रिया भने भावनात्मक संवेदनशीलता भन्दा उत्तेजना पोखिएका जस्ता देखिएका छन् । यो प्रस्तावको विरोध गर्दै गर्दा रानीमहल र यस्तै प्रकारका दरबारहरूको उपयोग कसरी गर्न सकिन्छ भन्ने सन्दर्भमा पनि बहस शुरू भएको छ । यसै विषयमा केन्द्रीत रहेर यहाँ चर्चापरिर्चा गर्ने प्रयास गरिएको छ ।

पाल्पामा सेनकालीन मन्दिरहरू, नेपाल एकिकरण पूर्व र पछिका गढीहरू र राणाकालीन दरबारहरू छन् । यी संरचनाहरू ऐतिहासिक धरोहर हुन् । यी स्मारकहरूले तत्कालीन समाज, संस्कृृति, कला, इतिहासको बारेमा खोज अनुसन्धान गरी जानकारी प्राप्त गर्नाका लागि प्रमाण दिइरहेका छन् । यीनीहरू यत्रतत्र छरिएको पाइन्छ । उदाहरणका लागि पश्चिम पाल्पाको बल्डेङ्गढी यस क्षेत्रमा मगर राज्य चलेको थियो भन्ने प्रमाण दिन्छ । माथागढी अर्को महत्वपूर्ण गढी हो । यो गढीले नेपाल–अंग्रेज युद्वको इतिहास बोलेको छ । ऋषिकेशव मन्दिर रिडि, भैरव मन्दिर भैरवस्थान, रिब्दिकोट र सेनकालीन पाल्पा राज्य केन्द्र रहेको उत्खनन् गर्न बाँकी रहेको क्षेत्रले एकिकरण पूर्वको पाल्पा र नेपालकै अवस्थाका बारेमा प्रमाण दिन्छन् । यसैगरी तानसेनको रणउजिरेश्वरी भगवती मन्दिरले नेपाल–अंग्रेज युद्वमा नेपालले विजय हासिल गरेको एकमात्र लडाईको प्रमाण दिन्छ । यो विजयका कारण आज पनि पाल्पालीहरूले वीरताको गौरव अनुभूति गर्दै हरेक वर्ष विजयोत्सवको प्रतिक भगवतीजात्रा मनाइरहेका छौं । अमरनारायण मन्दिरले नेपाल एकिकरणको इतिहास बोल्दछ । त्यसपछि राणाकालीन नेपालमा पनि पाल्पाका विभिन्न स्थानमा ऐतिहासिक संरचना बने । पाल्पा दरबार, रानीमहल, अर्गली दरबार प्रमुख रहेका छन् । यीमध्ये पाल्पा दरबार माओवादी आक्रमणमा परी ध्वस्त हुनुपूर्व प्रशासनिक केन्द्रका रूपमा प्रयोग भैरहेको थियो । यसको पूनःनिर्माणपछि संग्रहालयका रूपमा विकास गर्ने प्रयास भैरहेको छ । अर्गली दरबारको केही भाग विद्यालयले उपयोग गरेको भएता पनि व्यक्तिका नाममा दर्ता रहेकोले राज्यस्तरबाट केही गर्न नसकिने अवस्था छ ।

राणाकालीन गुरूज्यूको तानसेन लहरेपिपलस्थित भवन त्रिभुवन क्याम्पसको प्रशासनिक भवनका रूपमा सञ्चालित छ भने सँगैको तबेला घर जीर्ण अवस्थामा पुगेको छ । क्याम्पसमा जाने सबैले यो घरको बेहाल देख्दा मन दुखाएको हुनुपर्दछ । रानीमहल दरबार पनि केहीवर्ष पहिलासम्म जीर्ण अवस्थामा रहे पनिअहिले छाना छाउने र रङरोगन गर्ने काम भएको छ । प्रहरीको सानो संख्या सुरक्षाको लागि राखिएको र घुम्न जानेहरूको दर्ता गर्ने गरिएको छ । वि.सं. २०५४ मा निर्माण सम्पन्न भएको रानीमहल दरबारको तानसेन नगरपालिकाले दरबार संरक्षणको जिम्मेवारी पाएको खबर पनि गौरवका साथप्रचार गरिएको थियो । अहिले दरबारको पुनः रङरोगन गरिएको छ । पाल्पा दरबारलाई संग्रहालयका रूपमा विकास गर्न थालिएको पनि धेरै समय भयो । तर यसलाई व्यवस्थित गर्ने, सामग्री थप गर्नेतर्फ खासै काम भएको छैन । यसैगरी रानीमहलको रङरोगन गरिएको छ । तर भित्र कोठा खाली छन् । केही मानिसहरूले प्रेमको प्रतिकका रूपमा लिइएको रानीमहललाई प्रेमीप्रेमिकाको गन्तब्यका रूपमा विकास गर्नुपर्ने बताउँदै आएका छन् । यसका लागि हनिमुन होटलका रूपमा विकास गर्नुपर्ने बताइएको छ । पछिल्लो समय पर्यटन बोर्डबाट ल्याइएको होटल बनाउने प्रस्ताव पनि यस्तै आसयबाट आएको हुनुपर्छ । होटल जुनसुकै प्रकारको होस्, व्यक्तिगत सम्पतिमा सञ्चालन गर्नु राम्रो हो ।

रानीमहलको वरपर कुनै निजी सम्पतिका रूपमा हनिमुन क्याविन सहितको होटल खोल्नु ठीकै मानिएला । तर सरकारी सम्पतिमा होटल खोल्नु भनेको सरकार नै होटल व्यवसायी बन्न खोजेको देखिन्छ । सरकारले भाडामा दिने भनिएको होला । तर यस्ता दरबारको अन्य तरिकाले उपयोग गर्न सकिन्छ । रानी तेजकुमारी र खड्ग समशेरको मूर्ति निर्माण गरी कुनै कोठामा राख्ने, उनीहरूका शारीरिक, पहिरन र क्रियाकलाप सहितका मूर्ति राख्ने, खड्ग शमशेर र रानी तेजकुमारीको प्रेमील जीवन र रानीको मृत्युपछि खड्ग शमशेरको अवस्था झल्काउने भिडियो वा डकुमेन्ट्री प्रदर्शन कक्षका रूपमा अर्को कोठा प्रयोग गर्न सकिन्छ । तत्कालीन राणाकालीन समय र समाजको अवस्था चित्रण गर्ने कलात्मक सामग्री निर्माण गरी राख्न सकिन्छ । विश्वभरका प्रेम प्रतिकहरूका फोटाहरू अर्को कोठामा राख्न सकिन्छ । शिवपार्वती, मुनामदन, लैलामञ्जु, रोमियो जुलियट लगायतका तस्वीर राख्न सकिन्छ । उनीहरूका पे्रम कथामा आधारित फिल्म वा नाटक छायाङ्कन गरी प्रदर्शन गर्न सकिन्छ । अर्को कोठामा यस्ता प्रेमरसमा आधारित साहित्यिक कृतिहरूको सङ्ग्रह गरी आगन्तुकलाई केही घण्टा बसेर अध्ययन गर्न प्रेरित गर्न सकिन्छ । खड्ग शमशेर र रानीतेजकुमारीको डमी फोटो खिच्ने, उनीहरूको प्रेमालाप गर्ने बुर्जाका साथै अन्य ठाउँ तोकी घुम्न जाने जोडिहरूलाई उपयुक्त अवस्था निर्माण गर्न सकिन्छ । महलको पूर्व दक्षिणतिर पार्क निर्माण गरी लवपार्ककै रूपमा विकास गर्ने र त्यसलाई प्रेम जोडीको सुन्दर गन्तव्यका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ । यी संरचना तथा सुविधा निर्माण गर्न सक्ने हो भने सेवा शुल्क उठाउन सकिन्छ । यी सुविधाको विस्तारसँगै आगन्तुकको संख्या बढ्ने र चहलपहल बढ्ने हुन्छ । यसरी रानीमहलमा आकर्षण बढ्न थालेपछि महल वरपर थप संरचना विकास गरी व्यवसाय विस्तार गर्न शुरू हुन्छ । यसका लागि साना ठूला निजी व्यवसायीलाई प्रेरित गर्नु पर्दछ ।

रानीमहललाई होटलका रूपमा विकास गर्दा केही जटीलता र जोखिम छन् । सबै भन्दा पहिले दरबारको जग्गा र बाँकी सम्पति यकिन गर्नु आवश्यक छ । त्यस्तै दरबारको कलात्मक पक्ष, ऐतिहासिक पक्ष र प्रेमको प्रतिक भनेर मानिदै आएकोमा होटलको ख्याति प्राप्त हुने थप आधारहरू खाना, बास, अतिथि सत्कार, मनोरञ्जन लगायत सुविधाहरूको चर्चा बढी हुन जान्छ । यी सुविधाको स्तरसँगै दरबारको मौलिक पहिचान हराउँदै जान्छ । व्यवसायिक प्रयोजनका लागि आवश्यक संरचना निर्माणबाट महलको मौलिक संरचना मासिन्छ । यसका साथै हाम्रा आँखा अगाडि पाल्पाको प्रभास क्षेत्र छ । हामीले सार्वजनिक जग्गा भनेर ठानेको आँप बगैंचा क्षेत्रमा मात्र होइन प्रभास तालसमेत मासिन लागेको छ । केही वर्षमा ताल थियो रे भन्नु पर्ने हुन्छ । अर्गली दरबार व्यक्तिको नाममा छ । अन्य सार्वजनिक जग्गा तथा संरचना मिचेर निजी बनाउने चलन देखिएकै छ । तसर्थ सार्वजनिक सम्पतिको संरक्षण अहिलेको मुख्यचुनौति भइरहेको सन्दर्भमा रानीमहलको उपयोग गर्दा पनि यस्ता सम्भावित जोखिमबाट बचाउन आवश्यक देखिन्छ । यसका लागि सरकारीस्तरबाट नै यसको उपयोग गर्नु आवश्यक छ ।


प्रकाशित मिति: सोमवार, फाल्गुन २४, २०७७, १२:१७:००
प्रतिक्रिया दिनुहोस्

थप समाचार

कोरोनासँग लड्न सचेतना अपनाऔँ सोमवार, फाल्गुन २४, २०७७, १२:१७:००
नागरिकका गुनासा सम्बोधन गर सोमवार, फाल्गुन २४, २०७७, १२:१७:००
घोडे जात्रा र यसको साँस्कृतिक महत्व सोमवार, फाल्गुन २४, २०७७, १२:१७:००